Piše: Luka BOŠKOVIĆ
Književna i prosvjetiteljska djelatnost Mlade Bosne zasjenjena je Gavrilom Principom i Sarajevskim atentatom. Može se šaljivo reći da je ona bila čitalački klub s povremenim terorističkim aktivnostima. Iako je politički cilj bio oslobođenje Južnih Slavena od austrougarske vladavine, u sklopu tog cilja njeni su članovi (primjerice Borivoje Jevtić, Dimitrije Mitrinović i Vladimir Gaćinović) razumjeli da slobodu ne mogu imati neobrazovani narodi. Bez obzira na to što su nakon atentata na Franza Ferdinanda uslijedili Prvi svjetski rat i Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Kraljevina Jugoslavija), njihova je vizija društva bila demokratskija od onoga što je realizirano preko njihovih grobova ili izbjeglištva. Ta je društvena vizija bila vizija načitanog, kulturnog i obrazovanog društva, koje je ponekad maštalo i uključivanje drugih balkanskih država i jezika u svakodnevnicu.
Njihovom književnom djelatnošću bavio se Predrag Palavestra i rezultat njegova istraživanja je “Književnost Mlade Bosne” u dva toma. Prvi tom sadrži Palavestrine članke rekonstrukcije njihovih filozofskih, estetskih i književnih svjetonazora, a drugi tom je hrestomatija njihovih članaka, pjesama i lirike u prozi. Pošto se rijetko govori o stranim utjecajima kod, u širem smislu, domaćih ličnosti, u ovom se tekstu ograničavamo na neke od stranih filozofa i književnika koje su pripadnici Mlade Bosne čitali.
Tolstoj je bio jedan od pisaca koji je uživao njihovo poštovanje. Vrijedi izdvojiti da je Tolstoj sastavio pamflet “O prisajedinjenju Bosne i Hercegovine Austrougarskoj” na poziv Anđe Petrović. U njemu se Tolstoj protivio nacionalizmu i heroizmu kao načinu borbe protiv imperijalizma. Postoji predanje da je taj pamflet izazvao sumnje u plan atentata na Franza Ferdinanda. Mladobosanci su također često spominjali i Gogoljev roman “Mrtve duše”, u kojem je Čičkov skovao plan brzog bogaćenja tako što će kupovati mrtve kmetove, odnosno duše. Čitali su i Turgenjevljeva “Ruđina”, kao i roman Černiševskog “Šta da se radi?”. Taj roman Černiševskog bio je obavezna lektira svih tadašnjih mladih koji su simpatizirali socijalističke ideje.
Ruska književnost danas je još uvijek popularna, no tada je popularnost živjela i nordijska ili skandinavska književnost. Iako stariji intelektualci tog vremena (poput Jovana Skerlića) nisu bili veliki obožavatelji skandinavštine, mlađi su čitali dramske pisce Ibsena i Strindberga te Bjornsona i Hamsuna, Schopenhauera i Kierkegaarda. Može se smatrati da je Andrić do kraja života održao simpatije prema nordijskoj književnosti jer je, ako se sjećate iz prošlog teksta, Jandriću izdvojio i švedske pisce kao pisce čija djela treba čitati. Malo izvučeno da bude poetično, jedan od primjera te povezanosti Bosne s evropskim sjeverom jeste i neprevedena pjesma “Schalen fran Sarajevo” švedskog pjesnika Hjalmara Gullberga.
Neke lektire poput Balzaca, Victora Hugoa, Goethea i Don Quijotea i tada su bile popularne. Don Quijote je često nadahnuće ljudima nezadovoljnim stvarnosti pred sobom, pa je bio popularan i među mladobosancima. Od pjesnika su čitali Nadsona, Rusa jevrejskog porijekla, i italijanskog pjesnika D’Annunzija, koji je poznat i po tome što je 1919. Rijeku proglasio slobodnim gradom Fiume, s težnjom da se pripoji Italiji. Zanimljivo je da su se zanimali i za italijanski futurizam, a Andrić je kasnije, tokom vremena Kraljevine, pisao i članak o tom pokretu, koji je od inspirativnog postao razočarenje. Ta veza Mlade Bosne s Italijom može se shvatiti i iz političkog konteksta – zajedničkog protivnika u Austro-Ugarskoj Monarhiji, ali i time što su bili inspirisani Mladom Italijom i Mazzinijevim političkim gledištima. Čitali su i prevodili američkog pjesnika Walta Whitmana, a u “Bosanskoj vili” mogu se pratiti različiti pokušaji da se njegovo ime napiše ćirilicom.
Od filozofa su cijenili Herberta Spencera, Friedricha Nietzschea, Johna Stuarta Milla, Aristotela i pjesnika filozofa Jean-Marie Guyaua. Primjetno je da su njihovi filozofski uzori bili zagovarači individualnosti. Gaćinović je u Švicarskoj pisao doktorat o Guyauovoj etici, koja se na pjesničko-naivni način bazirala na pojedincu i životu kao izvoru morala. On je čitao Guyaua na francuskom – upitno je da li su njegova djela ikad prevedena na bosanski, hrvatski ili srpski jezik. Mitrinović je pisao meditaciju o riječi “treba” u kontekstu Aristotelove etike, oslanjajući se na značaj samog jezika i riječi da sadrži neku mudrost koja se ispitivanjem pronalazi i opisuje. Zanimljivo je da je Benjamin Kallay, austrougarski ministar finansija i upravitelj Bosne i Hercegovine, preveo djelo “O slobodi” Johna Stuarta Milla. Dvije suprotstavljene strane imale su zanimanje za istog filozofa.
Ovo su bili neki od stranih pisaca i filozofa koji su bili upečatljivi u izboru članaka mladobosanskog autorstva. Neki su i kasnije nastavili karijeru u književnosti, ili u slučaju Mitrinovića, u filozofiji i mistici. Ivo Andrić je nastavio pisati, a Borivoje Jevtić poslije Prvog svjetskog rata bio je i aktivni član Grupe sarajevskih književnika, koja je okupljala bosanske pisce i spisateljice tokom vremena Kraljevine. Vladimir Gaćinović je umro u Švicarskoj 1917. godine pod sumnjivim okolnostima. Vjeruje se da je ubijen. ■
Luka Bošković (Sarajevo, 1997) bakaleurat je komparativne književnosti i informacijskih nauka. Trenutno je student drugog ciklusa na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu i studentski volonter u Muzeju književnosti i pozorišne umjetnosti BiH. Piše i objavljuje poeziju, prozu i eseje.
