Piše: Jahja FEHRATOVIĆ
(Elijas Rebronja, “Pjerova konzerva”, Narodna biblioteka “Dositej Obradović”, Novi Pazar, 2022)
Roman “Pjerova konzerva” Elijasa Rebronje prije svega provocira književnog kritičara, prisiljavajući ga na preispitivanje vlastitih vrijednosnih sudova u vremenu kada se književna kritika često svodi na panegiričko potvrđivanje autora i djela. Rebronja stoga svoj roman oblikuje kao ironijsko propitivanje književnosti, njenih institucija i mehanizama legitimacije.
Zapravo su i višestruke ravni ovog djela poziv da ga čitamo kroz ključ karnevalizma Mihaila Bahtina, koji ovaj svoj pristup definira kao oblik kulturne logike u kojem se hijerarhije privremeno suspendiraju, a visoki i niski diskursi ulaze u odnos recipročnog preobražaja. Ova perspektiva omogućava da se “Pjerova konzerva” interpretira kao karnevalizirana slika književnog polja u kojem se razgrađuju stabilne granice između autoriteta, kritike i književne produkcije. Međutim, za razliku od klasičnih karnevalskih struktura koje pretpostavljaju cikličnu obnovu poretka, ovaj roman pokazuje tendenciju ka stalnoj ironijskoj destabilizaciji, što otvara prostor i za poststrukturalno čitanje.
U novijoj sandžačkobošnjačkoj književnosti roman “Pjerova konzerva” Elijasa Rebronje zauzima posebno mjesto zahvaljujući složenoj kompoziciji, izraženoj metaknjiževnoj samosvijesti i višeslojnom odnosu prema književnosti, kulturnom pamćenju i društvenim vrijednostima. Iako je riječ o djelu koje je ostalo gotovo izvan ozbiljnije književnokritičke recepcije, njegova estetska i idejna složenost svrstava ga među značajnija ostvarenja savremene bošnjačke proze. Roman se na površini predstavlja kao satirična priča o limaru Uketu, koji, nakon slučajnog pronalaska odbačene knjige, odlučuje napustiti zanat i postati pisac. Međutim, iza ove humoristične fabularne osnove razvija se složena refleksija o prirodi književnosti, statusu autora, funkciji kritike, krizi kulturnih kriterija i odnosu između autentičnog stvaranja i simulacije vrijednosti.
Kompoziciono posmatrano, roman počiva na dvjema paralelnim narativnim linijama. Prvu čini savremena satirična priča o Uketu i Profesoru, dok drugu oblikuje mitsko-historijski narativ o Isa-begu Ishakoviću i nastanku Novog Pazara. Ove dvije pripovjedne ravni na prvi pogled djeluju udaljeno, ali se u dubinskoj strukturi romana međusobno dopunjuju i tvore jedinstven sistem značenja. Dok se u sinhronoj perspektivi problematizira proizvodnja prividnih kulturnih vrijednosti, u mitskoj ravni afirmira se ideja autentičnog stvaranja koje ostavlja trajan trag u kolektivnom pamćenju.
Središnja figura savremene narativne linije jeste Profesor, koji prerasta granice književnog lika i postaje nosilac estetske samosvijesti romana. Njegove lekcije o književnosti postupno prerastaju u kritiku urušavanja kulturnih kriterija i simulacije književnih vrijednosti. Kroz njegove monologe oblikuje se satirična slika književnog polja u kojem se autentično stvaralaštvo potiskuje pred logikom samopromocije i kulturnog prestiža.
Uke, s druge strane, predstavlja figuru naivnog učenika koji književnost doživljava kao društveni status, a ne kao složen proces stvaranja. Njegov odnos s Profesorom podsjeća na model Don Kihota i Sanča Panse, odnosno na tradicionalni odnos učitelja i učenika, ali oblikovan kroz humor, nesporazume i grotesku. Upravo kroz taj odnos autor pokazuje jaz između želje za književnim priznanjem i stvarnih zahtjeva književnog stvaranja.
Ovakva struktura romana otvara mogućnost čitanja iz perspektive teorije karnevalizacije Mihaila Bahtina. Roman se otvara bahtinovskom čitanju jer kroz smijeh, grotesku i parodiju sistematski destabilizira književne autoritete i vrijednosne hijerarhije. Time se književno polje pretvara u karnevalizirani prostor u kojem se brišu granice između visokog i niskog, kanonskog i marginalnog, ozbiljnog i komičnog diskursa. Profesorovi govori, puni hiperbola, paradoksa i grotesknih slika, funkcioniraju upravo kao bahtinovski karnevalski govor koji ozbiljne istine prenosi kroz smijeh i ironiju.
Međutim, Rebronjin roman ne ostaje unutar klasične logike karnevalskog preokreta. Kod Bahtina karneval podrazumijeva privremenu suspenziju poretka nakon koje se uspostavlja nova ravnoteža. U “Pjerovoj konzervi” takva obnova izostaje. Destabilizacija postaje trajno stanje teksta, zbog čega roman otvara prostor za poststrukturalističko čitanje. Autoritet se više ne pojavljuje kao stabilna pozicija, nego kao diskurzivna konstrukcija podložna stalnom preispitivanju. Značenja se ne stabiliziraju, nego neprestano odgađaju i umnožavaju, čime se ukida mogućnost jedinstvenog interpretativnog centra.
U tom smislu posebno je produktivna Barthesova teorija teksta. U Barthesovom teorijskom horizontu “Pjerova konzerva” funkcionira kao otvoreni tekst sastavljen od mreže kodova i intertekstualnih relacija. Autor prestaje biti privilegirani izvor značenja, dok čitalac preuzima aktivnu ulogu u njegovoj proizvodnji. Upravo zato roman poprima karakter metaromana koji istovremeno tematizira i demonstrira procese književnog stvaranja.
Njegova metaknjiževna dimenzija jedna je od najvažnijih osobina romana. Likovi neprestano raspravljaju o pisanju, čitanju, književnoj kritici, odnosu između ideje i forme, ulozi autora i funkciji književnosti u savremenom društvu. Roman tako postaje svojevrsna “knjiga o knjizi”, tekst koji vlastitu strukturu ne skriva, nego je iznosi kao predmet umjetničkog istraživanja. Književnost nije samo tema romana nego i njegov osnovni predmet.
Ipak, umjetnička vrijednost romana ne iscrpljuje se u satiri i metaknjiževnosti. Njegov najdublji sloj nalazi se u mitsko-poetskoj priči o nastanku Novog Pazara. Dok je savremena stvarnost prikazana kroz ironiju i grotesku, pripovijest o Isa-begu Ishakoviću oblikovana je u gotovo lirsko-epskom registru. Novi Pazar ne nastaje kao običan grad, nego kao simbolički prostor koji se rađa iz vode, sna, ljubavi, molitve i kolektivnog pamćenja. Historija se pritom preobražava u kulturni mit, a prostor u metaforu kolektivnog identiteta.
Posebno mjesto zauzima simbolika rijeka Raške i Jošanice, koje predstavljaju životvorne principe iz kojih nastaje zajednica. Voda postaje metafora trajanja, kontinuiteta i kulturne reprodukcije. Jednako važan je motiv sna, koji sugerira da se svaka velika zajednica najprije rađa kao vizija prije nego što postane stvarnost. Kroz ovakvu simboličku organizaciju prostora Rebronja oblikuje vlastitu mitopoetiku Novog Pazara, pretvarajući grad u mjesto susreta historije, legende i kolektivnog identiteta.
Upravo se na odnosu između Uketove želje da napiše knjigu i Isa-begove vizije da podigne grad zasniva dubinska struktura romana. Na jednoj strani nalazi se proizvodnja prividnih vrijednosti, a na drugoj autentični čin stvaranja. Profesor pokušava stvoriti pisca, Uke pokušava stvoriti knjigu, a Isa-beg grad. Između te tri figure uspostavlja se simbolička os romana, u kojoj se razlučuje razlika između autentičnog stvaranja i proizvodnje privida. Naslov romana dodatno potvrđuje ovu interpretaciju. Referenca na umjetnički eksperiment Piera Manzonija prerasta u centralnu metaforu djela. Kao što se sadržaj ne može učiniti vrijednim samim činom pakiranja, tako ni književna vrijednost ne nastaje promocijom, nagradama ili institucionalnim priznanjem. Roman uporno insistira na razlici između autentične vrijednosti i njenog simulakruma, između stvaranja i proizvodnje, između umjetnosti i njenog privida.
Zbog toga se “Pjerova konzerva” otkriva kao metaknjiževni roman u kojem se satira književnog polja prepliće s mitopoetikom kulturnog pamćenja i identiteta Sandžaka. U teorijskom smislu on objedinjuje bahtinovsku logiku karnevalizacije, barthesovsku koncepciju otvorenog teksta i poststrukturalističku svijest o nestabilnosti značenja. U estetskom smislu predstavlja rijedak primjer djela koje uspijeva spojiti oštru kritiku savremenog kulturnog života sa poetskom rekonstrukcijom kolektivnog pamćenja. Upravo u toj sintezi satire književnog polja i mita o nastanku grada nalazi se njegova najveća originalnost i razlog zbog kojeg zauzima značajno mjesto u savremenoj bošnjačkoj i sandžačkoj književnosti.
U konačnici, “Pjerova konzerva” nije prvenstveno roman o piscima, nego roman o stvaranju. Dok Uke pokušava napisati knjigu, profesor stvara pisca, a Isa-beg grad. U toj simboličkoj osi između književnosti, kulture i pamćenja nalazi se estetska originalnost Rebronjinog romana i njegovo značajno mjesto u savremenoj bošnjačkoj i sandžačkoj prozi. ■
Jahja Fehratović je vanredni profesor na Univerzitetu u Novom Pazaru. Autor je više knjiga poezije, proze, književne kritike i esejistike.
