Piše: Jahja FEHRATOVIĆ
(Refik Ličina, Strah od behara, Centar za kulturu, Bihor; OFK, Petnjica, Cetinje, 2014)
Zbirka pripovijedaka “Strah od behara” Refika Ličine uspostavlja narativni sistem u kojem oskudica djeluje kao generativni princip proizvodnje značenja, a ne kao puki tematski okvir reprezentacije socijalne stvarnosti. Na površinskom nivou tekst se može smjestiti u tradiciju sandžačke zavičajne proze, ali njegova unutrašnja organizacija pokazuje da zavičaj ovdje ne funkcionira kao referentni prostor, nego kao model svijeta u kojem ekonomija nedostatka određuje društvene odnose, emocionalne režime i obrasce kolektivnog pamćenja.
Glad se ne može svesti na empirijsku socijalnu činjenicu, jer u Ličininom pripovjednom svijetu prerasta u kulturni obrazac koji organizira percepciju stvarnosti, emocionalne reakcije i mehanizme pamćenja. Socijalni odnosi i iskustva neimaštine postupno se naturaliziraju i postaju samorazumljivi dio svakodnevice, zbog čega glad prelazi vlastitu materijalnu dimenziju i postaje temeljni organizacijski princip života zajednice.
U pripovijeci “Boja hljeba” hljeb se odvaja od svoje primarne prehrambene funkcije i ulazi u zonu simboličke proizvodnje značenja. Njegova bjelina označava višak semantičke vrijednosti koji prelazi iz domena upotrebe u sferu želje, nedostupnosti i socijalne distance. Kroz iskustvo dječaka suočenog s rijetkim prizorom bijelog hljeba, struktura društvene nejednakosti upisuje se u svakodnevni predmet koji postaje znak razlike između onih koji imaju i onih koji nemaju. Što je hljeb nedostupniji, njegova simbolička vrijednost raste, sve dok ne poprimi gotovo mitski status.
Pored hljeba, važnu simboličku funkciju ima i sofra, na kojoj svako parče hrane dobija pojačanu vrijednost. Sofra, suprotno svojoj osnovnoj funkciji, postaje znak odsustva obilja, zbog čega dijeljenje hrane prerasta u moralni princip zajednice i mjeru ljudskog dostojanstva. Na taj način kultura oskudice proizvodi vlastiti sistem vrijednosti u kojem se etički horizont oblikuje kroz iskustvo nedostatka.
Dugotrajna izloženost neimaštini proizvodi habitus oskudice – skup trajno usvojenih obrazaca ponašanja, očekivanja i emocionalnih reakcija koji oblikuju svakodnevni život protagonista. Glad tako prestaje biti izuzetak i postaje stabilan princip organizacije rada, ishrane, međuljudskih odnosa i životnih očekivanja.
U tom okviru kazan i ognjište predstavljaju centralne tačke zajedničkog života. Oko njih se organiziraju rad, priprema hrane i svakodnevni društveni život. Ona su mjesta reprodukcije kolektivnog iskustva kroz koja se prenose norme štednje, raspodjele, odricanja i međusobne pomoći. U tom kontekstu Ličina uspostavlja jedan od ključnih paradoksa zbirke: neimaština učvršćuje zajednicu prisiljavajući pojedince na međuzavisnost.
Motiv behara uvodi dodatnu složenost u strukturu zbirke, jer funkcionira kao znak prolazne punoće. Cvjetanje nikada nije neutralan trenutak obilja, već čin koji u sebi nosi svijest o nestajanju. Zbog toga behar u Ličininom svijetu donosi jezu straha od prolaznosti. Ono što životu daje smisao istovremeno potvrđuje vlastitu kratkotrajnost.
U takvoj ambijentalnoj strukturi vrijeme se organizira kroz cikličnost godišnjih doba. Svaki vremenski segment nosi vlastitu konfiguraciju oskudice ili privremenog obilja. Proljeće i jesen, obilježeni beharom i sazrijevanjem plodova, istovremeno označavaju obnovu i prolaznost, dok ljeto i zima predstavljaju krajnosti između relativnog obilja i intenzivirane neimaštine. Život se odvija u stalnom kretanju između stabilizacije i gubitka.
Epizodična struktura pripovijedanja ne teži zatvorenim narativnim cjelinama. Fragmentarnost se uspostavlja kao adekvatan model deskripcije svijeta obilježenog prekidima, oskudicom i nesigurnošću. Svaka priča o gladi istovremeno je čin pamćenja i čin upozorenja pa pripovijedanje postaje mehanizam kulturne transmisije iskustava kroz generacije.
U Ličininim pripovijetkama glad nije samo iskustvo nego i sjećanje. Komad hljeba, prazna sofra, kazan nakon kuhanja, suho voće ili zalihe zimnice funkcioniraju kao memorijski objekti kroz koje zajednica prenosi iskustvo neimaštine iz jedne generacije u drugu, čime glad postaje dio kulturnog naslijeđa zajednice.
Istovremeno, glad se ne može odvojiti od historijskog iskustva Sandžaka obilježenog ratovima, migracijama, političkim lomovima i promjenama državnih sistema. Zbog toga ona funkcionira i kao oblik historijske svijesti u kojem prošlost ostaje trajno prisutna kao mogućnost ponavljanja krize. Čak i kada neposredna oskudica nestane, prisutna je njena psihološka sjena koja se manifestuje kroz štedljivost, strah od nemanja i nesigurnost pred obiljem.
Posebno mjesto u zbirci zauzima emocionalna glad. U nekoliko pripovijedaka figura oca zauzima centralno, ali često i odsutno mjesto. Budući da je otac u tradicionalnom poretku nosilac autoriteta i sigurnosti, njegova odsutnost proizvodi stanje unutrašnje dezorijentacije. Likovi poput Zena iz pripovijetke “Crveno i crno” ne pate prvenstveno zbog materijalne oskudice, nego zbog nedostatka stabilne emocionalne orijentacije.
Emocionalna glad širi se iz porodičnog prostora prema širem polju socijalne nevidljivosti. Likovi egzistiraju na marginama zajednice i ne uspijevaju postići punu simboličku potvrdu vlastitog postojanja. Glad za hranom prelazi u glad za priznanjem, a zatim i u glad za pripadanjem. Na taj način različiti oblici nedostatka oblikuju subjektivitet protagonista i određuju njihov odnos prema sebi i drugima.
Kroz fenomen gladi Ličina ne opisuje samo lokalnu stvarnost nego otvara univerzalno pitanje ljudske potrebe za pripadanjem, ljubavlju, priznanjem i smislom. Glad se pojavljuje kao višedimenzionalna struktura koja obuhvata fizički, emocionalni, simbolički i memorijski nivo ljudskog iskustva.
U završnoj strukturi zbirke pripovijedanje se uspostavlja kao ključni oblik egzistencijalnog otpora. Glad proizvodi potrebu za njenim pretvaranjem u značenje, a književnost preuzima upravo tu funkciju. Ono što je u stvarnosti fragmentirano i nestabilno u priči dobija oblik, kontinuitet i mogućnost trajanja.
Između hljeba i priče uspostavlja se simbolički paralelizam: hljeb omogućava fizički opstanak, dok priča omogućava opstanak pamćenja. Oboje pripada dimenziji postojanja – jedno materijalnoj, drugo simboličkoj.
U tom smislu, “Strah od behara” Refika Ličine može se čitati kao književni arhiv kulture gladi u kojem se iskustvo neimaštine preobražava u kolektivno pamćenje, a svakodnevica oskudice u složen sistem simboličkih, emocionalnih i identitetskih značenja. Glad se imenuje kao kulturna matrica koja oblikuje način na koji zajednica razumije sebe, vlastitu prošlost i mogućnosti opstanka. Između hljeba i pamćenja Ličina gradi jedan od najuvjerljivijih književnih modela kulture oskudice u savremenoj sandžačkoj prozi. ■
Jahja Fehratović je vanredni profesor na Univerzitetu u Novom Pazaru. Autor je više knjiga poezije, proze, književne kritike i esejistike.
