Piše: Jahja FEHRATOVIĆ
(Kemal Musić, Nakon tačke, JU Centar za kulturu “Vojislav Bulatović Strunjo”, Bijelo Polje, 2024)
Roman Nakon tačke Kemala Musića pripada onom tipu savremene proze u kojem se u predmetu pripovijedanja prepliću događaj i sam čin njegovog književnog oblikovanja. Riječ je o djelu izrazite metafikcionalne samosvijesti koje vlastitu poetiku, mehanizme pripovijedanja i uvjete proizvodnje značenja premješta u središte narativne organizacije, uspostavljajući književni tekst kao prostor refleksije o književnosti, njenim protagonistima, institucijama i granicama. Međutim, interpretativni potencijal romana ne iscrpljuje se u njegovoj metafikcionalnosti niti u postmodernističkoj samosvijesti. Naprotiv, kroz samorefleksivnu strukturu roman otvara jedno od temeljnih pitanja savremene književne teorije: kakav je ontološki status književnog subjekta nakon Barthesove teze o “smrti autora”?
Takva poetička orijentacija otvara mogućnost njegovog čitanja unutar postmodernističkog književnog modela, pri čemu se ostvaruju dodiri s Barthesovim konceptom smrti autora, Calvinovim razumijevanjem čitaoca kao aktivnog sudionika književnog procesa, Genetteovom teorijom narativnih prijelaza i McHaleovim određenjem postmodernističkog romana kao prostora ontoloških preispitivanja. Istovremeno, Musićev roman ostaje duboko uronjen u kanon bošnjačke književnosti, uspostavljajući dijalog s Ibrišimovićevim Ugursuzom i Karabegom, Isakovićevom Pobunom materije te novijim samorefleksivnim tendencijama savremene bošnjačke proze.
Nakon tačke preispituje klasični narativni koncept romanesknog horizonta uspostavljajući pripovjedni model višestruke kauzalnosti narativnih i perceptivnih tokova u čijoj izvedbi podjednako učestvuju Pisac, Lik, Čitalac i Pas, problematizirajući ustaljene obrasce razumijevanja ovih temeljnih narativnih instanci književnosti kao oblika preživljavanja nakon Barthesove objave “smrti autora”. Musić taj nimalo jednostavan postupak ostvaruje glazurom različitih književnoestetskih ravni brišući granice između fikcionalnog i teorijskog, književnog i metaknjiževnog diskursa. U tom okviru roman istovremeno tematizira teorijski prostor književnosti, društvenu zbilju, satirično-kritičku perspektivu, ontologiju književnog lika, psihologiju mase i kolektivnog iskustva, kao i složenu hijerarhiju nastanka knjige.
Polazeći od toga, ovaj rad zastupa tezu da se interpretativna originalnost Musićevog romana ne iscrpljuje u njegovoj metafikcionalnosti niti u postmodernističkim narativnim postupcima, nego da se ostvaruje oblikovanjem nove ontologije književnog subjekta zasnovane na međusobnom odnosu Pisca, Lika, Čitaoca i Psa. U tom smislu roman se čita kao pokušaj prevladavanja Barthesove paradigme smrti autora uspostavljanjem figure Pisca kao subjekta iskustva, sumnje i zajedničke egzistencije s vlastitim likovima i čitaocem.
Roman kao teorija romana
Markantna odlika Musićevog romana jeste izražena metafikcionalnost. Roman u procesu pripovijednja razmišlja o priči i nastanku likova istovremeno govoreći o smislu književnosti na razini narativnog trougla pisac, lik i čitalac. Dok pisac promišlja o pisanju, lik razmišlja o vlastitom statusu, a čitalac se suočava sa samospoznajom i sopstvenom pozcijom u tekstu. Na taj se način roman pretvara u vlastiti komentar, poetiku i teoriju, odnosno ono što teoretičari definiraju pojmom metafikcije, razumijevaći ga kao fikciju koja svjesno istražuje vlastite postupke i razotkriva mehanizme svoga nastanka.
Gledajući tim metodološkim kontekstom, roman Nakon tačke ne iscrpljuje se u pripovijedanju događaja. On istovremeno promišlja vlastite narativne mehanizme, načine konstituiranja likova i granice književnog predstavljanja. Predmet pripovijedanja je i priča i sama mogućnost priče, njena unutrašnja organizacija, proces nastanka i status protagonista koji brišu definirajuće linije svog graničnog prostora uspostavljajući narativi trijadni model Pisac – Lik – Čitalac kao jedno od osnovnih organizacijskih načela romana. Međutim, za razliku od klasičnih metafikcionalnih eksperimenata u kojima je autoreferencijalnost prvenstveno formalni postupak, kod Musića ona poprima izrazitu egzistencijalnu dimenziju, jer roman ne tematizira samo način nastanka književnog djela već i položaj čovjeka unutar svijeta koji se neprestano konstituira kroz pripovijedanje.
Musićev tekst stoga demonstrativno izlaže vlastitu konstrukciju, rastavlja njene sastavne elemente, pokazuje procese nastanka značenja i oblikuje narativni sistem koji odbija konačnost i dovršenost. Tekst se čita kao svojevrsna radionica književnosti u kojoj sistem proizvodnje postaje jednako važan kao i sam proizvod. Upravo zbog toga je Nakon tačke moguće odrediti kao roman koji teoriju književnosti proizvodi iz vlastite strukture, on ne ilustrira teorijske modele, nego ih uspostavlja kao imanentni dio sopstvenog pripovjednog svijeta u kome se književnost poima bitnim spoznajnim mehanizmom razumijevanja svijeta, čovjeka i vlastitog postojanja.
Umro je autor, rodio se pisac
Odbacujući biografski model interpretacije i autorovu privilegiranu poziciju u proizvodnji značenja, Barthes je književni tekst premjestio iz prostora autorske intencije u prostor čitanja, određujući Čitaoca kao instancu u kojoj se različiti tokovi značenja susreću i ostvaruju svoju puninu, čime autor gubi status vrhovnog tumača djela, a književnost postaje otvoreni sistem u kojem smisao proizlazi iz procesa interpretacije kroz neprestano preplitanje različitih glasova, iskustava i diskursa.
Međutim, Nakon tačke pokazuje da Barthesova “smrt autora” ne podrazumijeva i potpuno iščezavanje stvaralačkog subjekta iz književnog prostora. Musićev roman sugerira da se redefinirani autor vraća u tekst. On više nije apsolutni gospodar pripovjednog svijeta koji raspolaže konačnim značenjima. Njegovo prisustvo postaje fragmentarno, nesigurno i podložno stalnom preispitivanju i mijenama. Pisac istražuje mogućnosti teksta zajedno s likovima.
Figura Pisca može se razumjeti i u kontekstu tekstualne svijesti koja istovremeno proizvodi i propituje vlastiti narativni univerzum. On sumnja u donijete odluke, preispituje vlastite postupke, odustaje od pojedinih mogućnosti i iznova im se vraća, čime pisanje postaje tragalački proces.
Barthesovu koncepciju oduzimanja autoru pozicije moći vladanja značenjem, istinom i tumačenjem sopstvenog teksta, Musić problematizira spoznajom da nestankom autora nije nestala potreba za prisustvom stvaralačkog subjekta u književnom tekstu, nudeći pisca kao najpodesniju alternativu, jer pisac nije autor u tradicionalnom smislu riječi. On ne posjeduje konačno značenje, ne upravlja apsolutno likovima i ne raspolaže potpunom kontrolom nad tekstom. Pisac sumnja, preispituje, odustaje, vraća se vlastitim rečenicama i dijeli ontološku nesigurnost junaka. On nije gospodar teksta, nego njegov prvi stanovnik.
Zato bi se poetika Musićevog romana mogla sažeti paradoksalnom formulacijom: umro je autor, rodio se pisac. Zapravo, umjesto autoriteta nastupa spoznaja, kontrolu mijenja proces, privilegirana mjesta tumačenja nestaju pred zajedničkom egzistencijom trijadnog narativa Pisac – Lik – Čitalac. Na taj način, autor pripada poetici moći, a pisac – iskustva. Autor zna i određuje, pisac traga i pregovara. I konačno, autor završava tekst, pisac nastavlja živjeti nakon tačke.
Musić zapravo književnički smjelo replicira Bartehesu pokazujući da smrt autora ne znači i nestanak autorske svijesti. Pisac ostaje prisutan kroz trag, glas, iskustvo i neprestano pitanje o granicama vlastitog stvaralačkog čina i egzistencijalne diobe sudbine vlastitih likova, čime se on smješta unutar, a ne iznad teksta.
Nakon tačke ne izvrgava Barthesovu tezu ironiji niti je odbacuje, nego je proširuje i dopunjuje. Ako je Barthes autoru oduzeo privilegirano mjesto u tekstu, Musić mu vraća pravo na nesigurnost. Pisac nije sveznalački tvorački subjekt, on je sveden na razinu tragaoca i spoznajnika. Time se u središtu romana oblikuje nova ontologija stvaralačkog subjekta koja počiva na dijeljenju sudbine teksta, mijenjajući ontološki status i neizvjesnost u kojoj egzistiraju Lik i Čitalac.
U toj postbarthesovskoj perspektivi Nakon tačke sugerira da je umro autorski princip moći i garant smisla, ustupajući tlo piščevom principu iskustva stečenog traganjem. Musić pokazuje da je umrla autorova posljednja riječ, a rodila se piševa ličnost koja, nakon posljednje tačke teksta, nastavlja živjeti u prostoru otvorene interpretacije.
Narativna trijada: Pisac, Lik i Čitalac
Odustajući od jedinstvenog izvorišta značenja, Musićev roman Nakon tačke nastoji uspostaviti novi model književne egzistencije zasnovan na međusobnom djelovanju triju instanci: Pisca, Lika i Čitaoca. U tradicionalnom romanu ove tri kategorije funkcionirale su kao jasno razgraničene sfere. Pisac je bio stvaralac, Lik predmet reprezentacije, a Čitalac recipijent konačno oblikovanog značenja. Musić takvu hijerarhiju pretvara u prostor stalnog pregovaranja između stvaranja, postojanja i interpretacije.
U svemu se javlja negacija ustaljenih percepcija uloga: Pisac nije gospodar teksta, Lik prestaje biti objekt, a ni Čitalac nije puki pasivni posmatrač. Unatoč tome, Pisac istovremeno stvara i sumnja u vlastiti čin stvaranja. Lik postoji, ali je i svjestan vlastite književne prirode. Čitalac interpretira, međutim, njegova interpretacija postaje sastavni dio identiteta književnog lika. Time se uspostavlja narativna trijada u kojoj nijedna instanca ne posjeduje monopol nad značenjem. Ono nastaje tek u njihovom međusobnom susretu u kome Pisac daje oblik, Lik iskustvo, a Čitalac smisao. U toj međuzavisnosti moguće je govoriti o novoj ontologiji književnog subjekta.
Lik u romanu Nakon tačke nije zatvorena psihološka konstrukcija niti tradicionalni nosilac fabularne radnje. Njegova egzistencija određena je trostrukom pripadnošću. On pripada piscu koji ga zamišlja, čitaocu koji ga dovršava i vlastitom iskustvu koje nastaje unutar samoga teksta. Takva koncepcija lika približava Musićev roman ontološkoj dominanti postmodernističke proze koja insistira na potrazi za odgovorima na pitanja kojem svijetu pripadamo i kakav je status našega postojanja. Zato Musićev Lik traži odgovore na pitanja ko me je stvorio?, kome pripadam?, jesam li proizvod imaginacije ili tekstualna konstrukcija?, jesam li samostalno biće?, mogu li napustiti granice vlastitog romana?. Tim slijedom on postaje filozofsko pitanje. Njegova egzistencija biva određena procesom neprestane interakcije između pisanja, čitanja i pripovijedanja.
U tome se otkriva i važna razlika između Musićeva i romana Itala Calvina Ako jedne zimske noći neki putnik. Calvinov čitalac ulazi u tekst i postaje njegov aktivni sudionik, kod Musića se proces odvija u obrnutom smjeru. Njegov lik pokušava napustiti prostor teksta i uspostaviti odnos sa piscem koji ga je stvorio. Drugačije kazano, Calvino problematizira čin čitanja, a Musić samo postojanje. Time se Nakon tačke oblikuje u roman o egzistencijalnom statusu književnog subjekta. Pisac, Lik i Čitalac su tri načina postojanja književnosti u kojima jedan proizvodi književnost, drugi je nastanjuje, a treći ostvaruje. Iz tog koegzistentnog i kauzalnog odnosa nastaje sistem koji odbija konačnost, hijerarhiju i zatvorenost tradicionalnog romanesknog modela, sugerirajući da je književnost mehanizam konstantnog pregovaranja između onoga ko piše, kome se piše i ko čita i pokušaja dogovora oko svođenja uloga u tom mehanizmu stvaranja na pozicije proizvodnje teksta (Pisac), postojanja (Lik), i vremena trajanja (Čitalac).
Pas – četvrta instanca naracije
Ako narativnu arhitekturu romana Nakon tačke čini trijada Pisac – Lik – Čitalac, vrlo brzo postaje jasno da ona nije dovoljna za potpuno razumijevanje njegove unutrašnje dinamike. Unutar tog sistema pojavljuje se još jedna, naizgled marginalna, figura, ali u interpretativnom smislu presudna – Pas, koji nosi posebnu ontološku i epistemološku kategoriju, ostajući izvan uspostavljenih hijerarhija književnog svijeta. Sva tri dijela narativne trijade nose knjiške funkcije, jedino Pas ima dimenziju stvarnosti, čime postaje korektivna svijest romana. Dok ostali protagonisti obavljaju sudbinom zadane uloge, Pas jednostavno posmatra. Njega ne zanimaju književne nagrade, priznanja, kritike, promocije, festivali i rituali književnog života. Zato i njegovo prisustvo daje potencijal stalnog vraćanja romana iz teorijskog u iskustveni svijet. Takva funkcija Psa može se razumjeti kroz poetiku rubnosti u djelima Nedžada Ibrišimovića, posebno u romanu Ugursuz. Uvodna rečenica tog romana, koja definira glavnog protagonistu Muzafera: “Ja sam Muzafer, sluga i gad” predstavlja jednu od najvažnijih formulacija epistemologije margine u južnoslavenskoj književnosti.
Muzafer nije junak u tradicionalnom smislu riječi. On nije nosilac moći, društveni pobjednik, tumač historijskih procesa. On je tek biće ruba, poniženi i odbačeni subjekt čija se spoznaja oblikuje izvan centara moći. Zato on vidi ono što centar ne doseže, institucije ne razumiju, ideologija nastoji potisnuti. Pas u romanu Nakon tačke zauzima gotovo identičnu poziciju. On nije Muzafer, ali pripada istoj ontološkoj porodici književnih bića. Obojica egzistiraju izvan sistema, društvene afirmacije, književne taštine i struktura moći. Muzafer se obraća sa historijske i društvene, a Pas posmatra s ivice ontološke margine. On postoji na granici između pripitomljenog i slobodnog, kulture i prirode, književnosti i života, jezika i onoga što jeziku neprestano izmiče. Njegova funkcija nije da objašnjava, već razobličuje iskustva koja prethode književnosti. U tom smislu Musićev Pas se približava i Benjyju Compsonu iz Faulknerovog romana Krik i bijes. Benjy ne raspolaže racionalnim jezikom, ne razumije društvene mehanizme i ne tumači svijet, ali registrira njegov raspad. Njegova empirija prethodi objašnjenju, interpretaciji i jeziku. Pas u Nakon tačke također egzistira izvan simboličkog sistema. Njegova prisutnost ne počiva na diskursu, teoriji ili konceptu, već pripada onome što bi se moglo označiti kao predtekstualni prostor egzistencije. To je prostor u kojem doživljeno još nije racionalizirano, u kojem istina nije pretvorena u ideologiju i u kojem osjećaj nije reduciran na pojam.
Pas predstavlja jednu od rijetkih figura u romanu koja nije zahvaćena krizom identiteta. On jednostavno jeste i tim svojim jastvom simbolizira autentičnost, uporno podsjećajući da se izvan književnosti nalazi život, baš kao što se izvan teorije nalazi praksa. Time se narativna trijada romana transformira u svojevrsni narativni četverougao u kojem tek međusobni odnos Pisca, Lika, Čitaoca i Psa pruža mogućnost potpunog razumijevanja Musićevog djela: Pisac proizvodi tekst, Lik proizvodi postojanje, Čitalac proizvodi značenje, a Pas proizvodi istinu kao posljednji svjedok stvarnosti u svijetu koji se neprestano pretvara u tekst.
Psihologija mase: transparenti, publika i prostori šutnje
U romanu Nakon tačke dolazi do konstantnog suprotstavljanja unutrašnjeg iskustva i psihologije mase. Transparenti, publika, pobune, buka, autobus, radnici i skupovi čine simbolički sistem kolektivnog postojanja, dok park, klupa, šutnja i Pas pripadaju prostoru individualnog iskustva. Između ta dva pola odvija se jedno od najznačajnijih semantičkih kretanja romana.
Nije slučajno što se roman otvara transparentima. Transparent predstavlja sažeto značenje, pojednostavljenu poruku i pokušaj da se složenost stvarnosti reducira na slogan, zahtjev ili ideološki iskaz. On je proizvod kolektivne svijesti, ali i znak njene unutrašnje homogenizacije. U tom smislu, transparent postaje metafora mase koja teži jedinstvenom glasu, osjećanju i interpretaciji svijeta. Književnost, međutim, umnožava značenja, otvara interpretativne mogućnosti i proizvodi nova pitanja.
Takva opozicija između transparenta i književnosti podsjeća na Le Bonovo razumijevanje mase kao emocionalnog organizma. Masa ne promišlja, ona reagira. Ne argumentira, nego osjeća. Njena energija proizlazi iz osjećaja pripadanja, trenutnog zajedništva i potrebe za potvrđivanjem kolektivnog identiteta. Musićev roman ne prikazuje masu kao revolucionarni subjekt niti kao nosioca historijskih promjena. Ona je prije svega zajednica afekta, trenutnog uzbuđenja, buke, nezadovoljstva i prolazne pobune.
Ovdje se može uspostaviti i veza sa Canettijevim razumijevanjem mase kao prostora ukidanja distance među pojedincima. U masi pojedinac prestaje biti izdvojeno biće. On postaje dio zajedničkog tijela, ritma i energije. Međutim, Nakon tačke pokazuje i drugu stranu tog procesa. Masa proizvodi i osjećaj anonimnosti, ona istovremeno oslobađa i poništava individualnost.
Posebno mjesto u tom simboličkom sistemu zauzima epizoda iz autobusa. U njoj se susreću radnici, putnici, umorni i istrošeni ljudi, nepoznate sudbine i svakodnevni oblici preživljavanja. To je prostor privremenog zajedništva i duboke individualne izoliranosti. Svako putuje zajedno sa drugima, a istovremeno ostaje zatvoren u vlastiti svijet. U tom smislu, autobus postaje metafora savremenog proletarijata kao zajednice svakodnevice, rituala, navika i egzistencijalnog umora.
Opozitno autobusu stoji park. Autobus je dinamika i buka, a park statika i šutnja. Transparent predstavlja kolektivni govor, klupa u parku postaje prostor individualne refleksije. Ona je svojevrsna anti-tribina, mjesto bez publike, bez parole, zahtjeva i potrebe za samopotvrdom. Baš zato park u Musićevom romanu predstavlja ambijent povlačenja iz društvenog života, prostor kontemplacije i mogućnost ponovnog uspostavljanja odnosa sa sobom.
U tom kontekstu šutnja se razumijeva kao višak značenja i otpor neprestanoj proizvodnji govora, ideologije, javnog nastupa i društvene buke. On je bunt naspram kolektivnih formula, političkih rituala i institucionalnih očekivanja ili, pak, pokušaj očuvanja unutrašnje autonomije u svijetu koji neprestano zahtijeva javno izjašnjavanje, pripadanje i identifikaciju.
Roman zbog toga ne bira između mase i pojedinca, između transparenta i klupe, autobusa i parka, tvoreći stalnu napregnutost među njima. Istovremeno pripada svijetu književnih institucija, javnosti i simboličkog kapitala, ali i prostoru samoće, sumnje i unutrašnjeg dijaloga. U toj tenzičnosti nastaje jedna od najdubljih egzistencijalnih dimenzija romana Nakon tačke, koji postaje priča o čovjeku rastrganom između potrebe za pripadanjem i želje za povlačenjem, buke svijeta i vlastite šutnje, kolektivnog iskustva i prava na samoću.
Pisac, žena i pozivnica: između književnosti kao institucije i književnosti kao života
Jedna od manje uočljivih, ali interpretativno izuzetno važnih ravni romana Nakon tačke ostvaruje se kroz odnos Pisca prema ženi, domu, pozivnici i društvenom prostoru književnosti. Na prvi pogled riječ je o epizodnim elementima narativne strukture, međutim njihova funkcija daleko prevazilazi pripovjednu ekonomiju. Oni oblikuju prostor u kojem se sudaraju dvije različite koncepcije književnosti: egzistencijalna potreba i društvena institucija.
Pisac u Musićevom romanu nije samo stvaralac teksta nego i biće svakodnevice. On egzistira između rukopisa i kuće, unutrašnjeg poriva za pisanjem i zahtjeva stvarnog svijeta. U tom smislu, figura žene oblikuje se kao simbol života koji se opire potpunoj estetizaciji, jer ona, dok se Pisac kreće apstraktnim prostorima, pripada prostoru konkretnosti, ritma svakodnevice, materijalnog trajanja i neposrednog iskustva.
Njihov odnos ne treba razumjeti kao suprotstavljanje umjetnosti i života, to je prije stalni dijalog različitih logika postojanja. Pisac teži tekstu, žena trajanju; on pripada simboličkom poretku značenja, ona stvarnom iskustvu življenja vraćajući roman iz metafikcionalnog u područje egzistencijalne stvarnosti. Ona podsjeća da se književnost, bez obzira na samosvijest i estetsku autonomiju, uvijek vraća životu iz kojeg nastaje.
Posebnu simboličku funkciju ima motiv pozivnice. Ona se može razumjeti kao znak pripadanja književnom polju, potvrdu institucionalnog priznanja i mogućnost ulaska u sistem kulturne legitimacije. Prihvatiti pozivnicu znači pristati na pravila zajednice, prihvatiti njene rituale, hijerarhije i oblike simboličke razmjene. Međutim, Musićev roman prema toj institucijskoj dimenziji zauzima izrazito ambivalentan odnos. Pisac je razapet između želje za priznanjem i potrebe za unutrašnjom autonomijom, istovremeno želi pripadati zajednici i ostati izvan nje.
Pozivnica se tako oblikuje kao metafora složenog odnosa autora i sistema. Ona simbolizira ulazak u zajednicu, ali i mogućnost gubitka autentičnosti. Prihvatanjem pozivnice Pisac ulazi u prostor javnosti, kritike, promocija, nagrada i društvenih očekivanja, odbijanjem rizikuje potpunu marginalizaciju. Musićev junak ostaje zarobljen u međuprostoru tih mogućnosti. On ih promatra iz perspektive čovjeka koji im istovremeno i pripada i ne pripada. To je, prije svega, pobuna protiv birokratizacije, formalizacije i pretvaranja u sistem simboličkog kapitala. U takvom kontekstu pozivnica sažima temeljnu dilemu romana: da li književnost postoji radi priznanja ili unutrašnje potrebe da se svijet razumije i iznova ispriča.
U složenom odnosu između Pisca, žene i pozivnice oblikuje se egzistencijalna dimenzija romana Nakon tačke. Pisac je čovjek koji pokušava uskladiti različite sfere vlastitog postojanja. Njegova sudbina određena je koliko tekstom koji nastaje, toliko i odnosima koje održava, prostorima koje nastanjuje i izborima koje svakodnevno donosi, predočavajući Čitaocu cijenu koju stvaralaštvo zahtijeva od onoga koji se odlučio živjeti unutar jezika.
Na kraju se može zaključiti da žena i pozivnica predstavljaju dvije suprotstavljene gravitacijske tačke Piščevog svijeta: jedna ga vraća životu i podsjeća na prolaznost svakodnevice, druga književnosti i svijesti o prolaznosti književne slave. Stisnut među njima, Pisac nastavlja postojati kao biće nesigurnosti, traganja i stalnog odgađanja konačnog izbora, potvrđujući da je istinski prostor književnosti neprestana tjeskoba egzistiranja između života i teksta.
Hijerarhija nastanka knjige: štampar, urednik, nesigurni pisac i sudbina rukopisa
Musićev roman sugerira da knjiga nastaje unutar složenog sistema međusobno povezanih aktera, odnosa, očekivanja i institucija. Pisac dio svojih zasluga ustupa urednicima, štamparima, izdavačima, kritičarima, promotorima i čitaocima. Sve ove figure pripadaju onome što se može razumjeti kao društvena ontologija knjige, odnosno mreže aktera bez kojih književni tekst ne može ostvariti svoje javno postojanje. Nakon tačke odaje priznanje svoj toj aparaturi koja u konačnici proizvodi knjigu kao relikviju kulture. Rukopis prolazi kroz različite faze oblikovanja, preispitivanja, odgađanja i sumnje. Između prvobitne ideje i konačne korice postoji čitav niz posrednika koji utječu na njegovu konačnu sudbinu. Time književnost postaje društvena praksa, prostor pregovaranja između estetskog impulsa i institucionalnih očekivanja.
Središnje mjesto svakako zauzima figura nesigurnog Pisca, koji neprestano preispituje smisao pisanja, vrijednost vlastitog rada i opravdanost svog prisustva u književnom prostoru. Ta nesigurnost je bitna odrednica savremenog stvaralačkog iskustva sazdanog od sumnje, korekcije i odustajanja, čime se pred autora otvara pitanje smisla vlastite legitimnosti.
Takva pozicija dovodi do svojevrsne demokratizacije književnog procesa u kome se ostvaruju susreti različitosti glasova, kompetencija i oblika rada. Figura štampara nadilazi tehničku funkciju, on je posljednja karika u procesu utjelovljenja knjige i simbol njenog prelaska iz sfere ideje u sferu materijalnosti, iz svijeta rukopisa u svijet čitalačkog iskustva. Ovim postupkom Musić ruši tradicionalnu percepciju nevidljivosti štampara u njegovu podrazumijevanju kao dijela mehaničkog procesa proizvodnje. Za Musića je ta nevidljivost zapravo važan simbolički potencijal sličan potencijalu marginalnog svjedočenja Psa, u kome štamparu pripada pozicija marginalnog svjedoka književnosti. On učestvuje u njenom nastanku, ali ostaje izvan prostora priznanja i simboličke valorizacije, podsjećajući da je književnost, pored inspiracije, rezultat i rada, materijalnosti i svakodnevnog ljudskog angažmana.
Slična je i funkcija figure urednika. On se pojavljuje kao posrednik između privatnog čina pisanja i društvenog života književnosti. Istovremeno je čuvar standarda, korektivni glas i predstavnik književnog sistema. Njegova intervencija može pomoći tekstu da pronađe mjeru, ali i predstavljati oblik discipliniranja književne slobode. Zbog toga je odnos između Pisca i urednika u romanu odnos stalnog pregovaranja između individualne poetike i institucionalnog kriterija.
Roman time razotkriva složenu mrežu odnosa unutar književnog polja, približavajući se onome što Bourdieu određuje kao prostor simboličke proizvodnje. Književnost egizistira kao sistem unutar kojeg različiti akteri nastoje osigurati vlastitu poziciju, legitimitet i vidljivost. Musić tom sistemu pristupa iz perspektive egzistencijalnog iskustva pojedinca. Zato je roman Nakon tačke i roman o sudbini jednog rukopisa koji je metafora ljudskog postojanja, neizvjesnosti, odgađanja, prepravki i neprestane potrebe za potvrdom. Pisac se prema vlastitoj knjizi odnosi gotovo kao prema životu: vraća joj se, prepravlja je, sumnja u nju, odustaje od nje i ponovo joj se vraća, stvarajući tom dinamikom egzistencijalnu metaforu romana.
Na kraju se pokazuje da je hijerarhija nastanka knjige zapravo hijerarhija različitih oblika ljudskog iskustva. Pisac zamišlja, urednik oblikuje, štampar materijalizira, čitalac dovršava. Između njih nastaje knjiga koja je rezultat složenog procesa zajedničkog stvaranja. Time Musić uspijeva pokazati da je književnost umjetnost susreta, rada, sumnje i pregovaranja.
Nakon tačke: književnost kao prostor egzistencije
Roman Nakon tačke Kemala Musića ne pripada postmodernističkoj prozi koja vlastitu metafikcionalnost iscrpljuje u formalnoj igri, narativnoj akrobatici ili samodovoljnom poigravanju književnim konvencijama. Njegova samosvijest ne proizlazi iz želje da se demonstrira teorijska upućenost niti da se književnost zatvori unutar vlastitog estetskog sistema. Više od toga, ta samosvijest dolazi iz potrebe da se kroz književnost postavi pitanje ljudske egzistencije, smisla stvaranja i mogućnosti opstanka pojedinca u svijetu koji se sve više pretvara u prostor simulacije, institucionalizacije i kolektivnog zaborava.
Nakon tačke nije roman o književnosti u užem smislu riječi. To je roman o čovjeku koji se pokušava održati unutar književnosti, ali i književnosti koja pokušava očuvati vlastitu vezu sa životom. To je, prije ostalog, tekst susreta različitih ontoloških ravni, iskustava i načina postojanja. Književnost se ovdje pojavljuje kao rijetko utočište u kojem je stvarnost još uvijek moguće razumjeti.
Musićev roman uspostavlja složeni sistem odnosa Pisca, Lika, Čitaoca i Psa, mase i pojedinca, institucije i intime, rukopisa i života. U tom sistemu nijedna instanca ne posjeduje konačnu istinu. Pisac ne raspolaže privilegijom značenja, Lik ne uspijeva u potpunosti razumjeti vlastito porijeklo, Čitalac ne može zatvoriti interpretativni horizont, dok Pas ostaje nijemi svjedok iskustva koje prethodi svakom jeziku i pokušaju konceptualizacije. U toj otvorenosti krije se jedna od najvažnijih poetičkih vrijednosti romana. Njegova struktura odbija konačnost, ne prihvata zatvoreni sistem značenja, već insistira na neprestanoj komunikaciji književnosti i svijeta.
Nakon tačke može se čitati i kao svojevrsni odgovor na Barthesovu teorijsku paradigmu. Ukoliko je moderna književna teorija proglasila smrt autora, Musićev roman pokazuje da je nakon njegove smrti nastao novi subjekt: Pisac. On više nije gospodar značenja, ali nije ni iščezao. On se pojavljuje kao biće sumnje, nesigurnosti i traganja, figura koja nastanjuje isti prostor neizvjesnosti u kojem egzistiraju njegovi likovi i čitaoci. Otuda roman problematizira pitanja egzistencije. Nije slučajno što se unutar njegove strukture neprestano susreću teorijski prostor romana, društvena zbilja, satirično-kritička perspektiva, psihologija mase, ontologija književnog lika i hijerarhija nastanka knjige. Sve te ravni predstavljaju različite oblike istog egzistencijalnog iskustva čovjeka koji pokušava pronaći vlastito mjesto između buke svijeta i šutnje teksta.
Transparenti, publika, radnici, autobus, park, klupa i šutnja postaju simboličke tačke oko kojih se organizira cjelokupna semantika romana. Oni svjedoče o sukobu kolektivnog i individualnog, pripadanja i samoće, potrebe za priznanjem i težnje ka unutrašnjoj autonomiji. Pisac se kreće između tih suprotstavljenih spolova pokušavajući očuvati pravo na vlastitu autentičnost u prostoru koji neprestano zahtijeva prilagođavanje, potvrđivanje i javnu vidljivost.
U tom kontekstu posebno značenje zadobija figura Psa i privilegiranu poziciju posmatrača sa ontološke ivice i posljednjeg otpora pretvaranju života u puku tekstualnu konstrukciju, što daje mogućnost razumijevanja romana kroz kritiku savremenog književnog polja. Urednici, štampari, pozivnice, promocije i rituali književnog života pokazatelji su procesa u kojem književnost rizikuje da izgubi vezu sa vlastitim izvorištem, čime se osjeti jasno Musićevo upozorenje na opasnost zatvaranja književnosti u sistem formalnih procedura, simboličkih priznanja i samodovoljne kulturne reprodukcije.
Nakon tačke ostaje prije svega roman o egzistenciji. To je roman o čovjeku koji piše i sumnja, koji pripada i odbija pripadati, želi biti priznat, ali ne izgubiti pravo na unutrašnju slobodu. Povodeći se za piscem, i njegovi junaci tragaju za mogućnošću opstanka u prostoru neprekidnog preispitivanja. Možda se u tome krije i najdublji smisao naslova. Musićev roman sugerira da prava književnost počinje nakon tačke. Ona nastaje onda kada se završi priča, iscrpe teorije, ugase ideologije i čovjek ostane sam sa vlastitim iskustvom. Tek tada se otvara moguće postavljanja pitanja šta nakon pripovijedanja, nakon autora, nakon lika i nakon teksta.
Odgovor koji nudi roman Nakon tačke nije konačan niti jednoznačan. Pisac nastavlja tragati, Čitalac tumačiti, Lik postojati, Pas svjedočiti. U tom odbijanju konačnog odgovora i trajnom kretanju između života i književnosti, nalazi se estetska, filozofska i poetička vrijednost Musićevog romana. ■
Pročitajte i tekstove: Od karnevala do mita: Književnost, stvaranje i kulturno pamćenje u romanu “Pjerova konzerva” Elijasa Rebronje, Između “ja” i “mi”: O poetici kolektivnog iskustva u “Osobnoj iskaznici” Zehnije Bulića i Kultura gladi u zbirci “Strah od behara” Refika Ličine.
Jahja Fehratović je vanredni profesor na Univerzitetu u Novom Pazaru. Autor je više knjiga poezije, proze, književne kritike i esejistike.
